İskilip'in yetiştirdikleri

Akşemseddin (asıl adı Mehmed Şemseddin), Fatih Sultan Mehmed'in hocası, âlim ve Bayramî tarikatına mensup bir mutasavvıftır. İstanbul'un fethinde padişahın yanında yer alması ve fethin manevi önderi kabul edilmesiyle tanınır; ayrıca dönemin tıp ve tabiat ilimleriyle de ilgilenmiştir.

Kaynaklara göre yaklaşık 1440-1452 yılları arasında İskilip'e bağlı Evlik (Evlek) köyüne yerleşti; burada irşad ve tıp faaliyetlerini sürdürürken bir dergâh, değirmen ve çivi kullanılmadan, birbirine geçmeli ahşap kalaslarla inşa edilen bir cami yaptırdı. Caminin kapısındaki kitabe Yavuz Sultan Selim'in veziri Hadım Sinan Paşa tarafından yazdırılmıştır.

Halkın yoğun ilgisinden ötürü bir süre sonra Evlik'ten ayrılan Akşemseddin, Bolu'nun Göynük ilçesine çekildi ve orada vefat etti. Evlik'teki çivisiz cami bugün hâlâ ayaktadır ve İskilip'in önemli tarihî yapılarındandır.

Tam adı Muhyiddin Muhammed el-İskilîbî olan Şeyh Yavsi, Bayramî tarikatına mensup bir âlim ve mutasavvıftır. Sultan II. Bayezid'e intisabı sebebiyle "hünkâr şeyhi" olarak tanınmış, padişahın hocalığını yapmıştır.

İskilip'e bağlı İmâd köyünde doğdu; babası Mustafa el-İmâdüddin'dir. Doğum tarihi kaynaklarda kesin olarak geçmez; 15. yüzyılda yaşadığı ve şeyhülislâm Ebussuud Efendi'nin (d. 1490) babası olması sebebiyle ondan önceki kuşağa mensup olduğu bilinir. İstanbul'daki tekkesinde uzun yıllar irşad faaliyeti yürüttü. II. Bayezid'in saltanatının sonuna (1512) doğru memleketi İskilip'e dönerek burada açtığı tekkede vefatına kadar öğretisini sürdürdü.

Osmanlı'nın en tanınmış şeyhülislâmlarından Ebussuud Efendi onun oğludur. Türbesi, İskilip'te kendi adını taşıyan Şeyh Yavsi Camii ve külliyesinin içindedir.

Ebussuud Efendi, Osmanlı'nın en etkili şeyhülislâmlarından biridir. Babası, İskilip'e bağlı İmâd köyünde doğan "hünkâr şeyhi" Muhyiddin Muhammed Yavsi; annesi Sultan Hatun'dur. Böylece köklü bir İskilipli aileden gelir.

Doğum yeri konusunda kaynaklar farklılaşır: yaygın görüş İstanbul yakınlarındaki Metris (Müderris) köyünde 1490'da doğduğu yönündeyken, kendi vakfiyesinde doğum yeri olarak İskilip kaydedilmiştir. Bu nedenle bazı kaynaklar onu İskilip doğumlu sayar; kesin bir sonuç yoktur.

Bursa ve İstanbul'da kadılık, ardından Rumeli kazaskerliği yaptı. 1545'te Kanuni Sultan Süleyman tarafından şeyhülislâmlığa getirildi ve yaklaşık yirmi dokuz yıl bu görevde kalarak makamın yetki ve itibarını zirveye taşıdı. Fıkıh ve tefsir alanındaki eserleriyle tanınan Ebussuud, 23 Ağustos 1574'te vefat etti.

Mehmed Âtıf Efendi, 1875'te İskilip'in Toyhane mahallesinde doğdu. İstanbul'da medrese eğitimi aldı ve dönemin etkili âlim ve yazarlarından biri oldu; çeşitli dinî ve fikrî eserler kaleme aldı.

En çok bilinen eseri, yaklaşık 32 sayfalık "Frenk Mukallitliği ve Şapka" adlı risaledir. Bu risale, 25 Kasım 1925'te yürürlüğe giren Şapka Kanunu'ndan yaklaşık bir buçuk yıl önce yayımlanmıştı.

7 Aralık 1925'te tutuklandı ve İstiklal Mahkemesi'nde yargılandı; 4 Şubat 1926'da Ankara'da idam edildi. İskilipli Âtıf Hoca, Türkiye'nin yakın tarihinde hakkında farklı değerlendirmeler yapılan tartışmalı bir şahsiyettir. Bu sayfada, taraf tutmadan yalnızca tarihî olgular aktarılmıştır; konu hakkında derinleşmek isteyenler aşağıdaki kaynaklara başvurabilir.