Osmanlı çağında İskilip, yetiştirdiği âlimlerle 'ilim yuvası' olarak ün yaptı. Fatih Sultan Mehmet'in hocası Akşemseddin (1390-1459), 1440-1452 arasında İskilip'e bağlı Evlik köyünde irşad ve hekimlik faaliyeti yürüttü. Evlik'te yaptırdığı, geçmeli kiriş-tahta tekniğiyle hiç çivi kullanılmadan inşa edilen ahşap cami bugün de ayaktadır; camideki yaklaşık 4 metrekarelik çilehanesi ve köydeki aile türbesi (oğlu Nurulhuda ve yakınları) ziyarete açıktır. Akşemseddin'in kendi türbesi Bolu Göynük'tedir.
İskilip'in İmad (Direklibel) köyünde doğan Şeyh Muhyiddin Muhammed Yavsi (ö. 1514), Akşemseddin'in halifesi İbrahim Tennûrî'den hilafet aldı; II. Bayezid'in yakınlığını kazanarak 'Hünkâr Şeyhi' diye anıldı. Türbesi, İskilip'te kendi adını taşıyan caminin bitişiğindedir.
Şeyh Yavsi'nin oğlu Ebussuud Efendi (1490-1574), Osmanlı ilmiye teşkilatının zirvesine çıktı: 1545'te şeyhülislâmlığa getirildi ve Kanuni ile II. Selim devirlerinde 28 yıl bu makamda kaldı. İskilip'te babasının türbesinin yanına cami, imaret ve mektep yaptırdı. Doğum yeri tartışmalıdır: çoğu kaynak aileyi İskilip/İmad köyüne bağlar; TDV İslâm Ansiklopedisi ise İstanbul yakınındaki Metris (Müderris) köyünde doğmuş olabileceğini, 'İskilibî' nisbesine rağmen İskilip'te doğduğu ihtimalinin zayıf olduğunu belirtir.
Döneme damga vuran diğer isimler arasında, Şeyh Yavsi'nin kızı Rukiye Hatun'la evlenip İskilip'te cami, medrese, zâviye ve kütüphane vakıfları kuran sûfî Habib Karamânî (ö. 1496) ile İskilip'te yetişen âlimlerden Şeyh Muslihuddin Attar sayılır.
- islamansiklopedisi.org.tr — https://islamansiklopedisi.org.tr/ebussuud-efendi
- islamansiklopedisi.org.tr — https://islamansiklopedisi.org.tr/seyh-yavsi
- islamansiklopedisi.org.tr — https://islamansiklopedisi.org.tr/habib-karamani
- iskilip.bel.tr — https://www.iskilip.bel.tr/iskilip/aksemseddin-hazretleri/